Polska, Stępina – Schron Kolejowy

Naziemny schron kolejowy w Stępinie był częścią kwatery Hitlera „Anlage Süd”, przygotowanej jako południowe centrum dowodzenia podczas planowanego ataku na Związek Radziecki. Sam schron stanowił bazę ówczesnych „Air Force One”, czyli pociągów sztabowych niemieckiego dowództwa. Prawie 400-metrowy żelbetonowy tunel został zbudowany w ciągu zaledwie dziecięciu miesięcy.

„Anlage Süd” był jedną z trzech głównych kwater Hitlera (Führerhauptquartier), ośrodków dowodzenia przygotowywanych na zbliżającą się batalię w ramach Planu Barbarossa.  W Polsce najbardziej znany jest oczywiście „Wilczy Szaniec” (Wolfsschanze – pierwotnie „Anlage Nord”), ale warto pamiętać jeszcze o dowództwie Grupy Armii Środek w Spale („Anlage Mitte”). Właśnie tam znajdują się analogiczne do stępińskich naziemne schrony kolejowe – wchodzące w skład kwatery „Anlage Mitte” schrony w Jeleniu i Konewce. Co ciekawe, kwatery środkowa i południowa – zaplanowane dla koordynacji ruchów wojsk podczas natarcia na ZSRR – szybko stały się bezużyteczne wobec błyskawicznego postępu wojsk niemieckich. Jedynie Wilczy Szaniec zachował swoją rolę na dłużej.

Schron Kolejowy Stępina Cieszyna (16)

Naziemny schron kolejowy w Stępnie, fot. P. Jaskólski

Oprócz tunelu naziemnego w Stępinie, w skład kwatery „Anlage Süd” wchodził również podziemny tunel schronowy w Strzyżowie oraz liczne bunkry, bocznice kolejowe, koszary. W samej Stępinie do dzisiaj zachował się schron kolejowy, schron techniczny (maszynownia) oraz pozostałości bunkrów, stanowisk OPL i nasypów kolejowych. Pierwotnie w niedalekiej odległości zlokalizowano również lotnisko polowe. Sam schron był maskowany z wierzchu siatkami. Konstrukcję zaprojektowano specjalnie z ostrym grzbietem tak, aby potencjalne bomby „ześlizgiwały się” po jej ścianach – dochodzących zresztą do 3 metrów grubości. Schron kolejowy zapewniał bezpieczeństwo osobom wewnątrz nawet przy trafieniu bombą lotniczą o wadze 500 kg.

Schron Kolejowy Stępina Cieszyna (1)

Schron kolejowy w Stępinie od środka, fot. P. Jaskólski

Projektantem i głównym wykonawcą całego założenia była największa niemiecka firma budowlana – Organizacja Todt (OT). Cała operacja była ściśle tajna ze względu na jej przeznaczenie. Oficjalnie Niemcy budowali tutaj fabrykę chemiczną. Jako siłę roboczą wykorzystywano od 4 do 10 tys. Żydów, jeńców wojennych, a także zatrudnionych inżynierów i innych pracowników. Cały czas wykazywano wielką dbałość o poprawne stosunki z lokalną ludnością polską. Miejscowi podobno dobrze wspominali okres okupacji jako okres kulturowej prosperity, sprzyjający handlowi wymiennemu z żołnierzami i względnemu bezpieczeństwu – w kontraście do późniejszej okupacji radzieckiej. Budowa została zakończona przed czerwcem 1941 r.

Schron Kolejowy Stępina Cieszyna (4)

Hitler i Mussolini przed schronem kolejowym w Stępinie, fot. P. Jaskólski

1 sierpnia 1941 r. właśnie tutaj doszło do pierwszego spotkania Hitlera i Mussoliniego. Ponownie obaj przybyli do Stępiny podczas spotkania przywódców państw satelickich Osi, które odbyło się 25 lub 27 sierpnia tego samego roku. Pod tą datą można umieścić jedyne zdjęcie funkcjonującej kwatery w Stępinie, a zarazem jedno z najbardziej znanych wspólnych zdjęć Hitlera i Mussoliniego.

Schron Kolejowy Stępina Cieszyna (2)

Budka wartownicza i pancerna brama wejściowa, fot. P. Jaskolski

Schron kolejowy w Stępinie został pośpiesznie opuszczony przez Niemców w czerwcu 1944 roku. W ciągu kilku dni zalali wodą podziemny tunel łączący schron z maszynownią oraz wywieźli najbardziej wartościowe elementy wyposażenia. Przez krótki czas był w rękach wojsk radzieckich (które wywieźli wszystko, co jeszcze dało się ruszyć z miejsca), a następnie trafił w posiadanie Ludowego Wojska Polskiego i po prostu niszczał. Zanim stał się atrakcją turystyczną, schron kolejowy w Stępinie służył jako:

  • magazyn śledzi dla centrali rybnej,
  • magazyn fabryki obuwniczej,
  • schron atomowy,
  • skarbiec NBP,
  • pieczarkarnia Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Stępinie,
  • dyskoteka (co prawda tylko w planach, ale kto wie…).
Schron Kolejowy Stępina Cieszyna (3)

Radziecki motor K-750 w barwach Afrika Korps prezentowany w schronie kolejowym, fot. P. Jaskólski

Obecnie schron kolejowy został przejęty przez gminę Frysztak i stanowi lokalną atrakcję turystyczną. Organizowane są tu imprezy rekonstrukcyjne, zloty motocyklistów (największy z nich to Moto Sobótki), a na co dzień można indywidualnie wejść do środka. Obiekt jest nadal wykorzystywany w celach militarnych. Od czasu do czasu służy jako komora testowa dla najnowszych pojazdów opancerzonych i czołgów (więcej informacji np. tutaj). Nie są to próby ogniowe, a raczej testy elektroniki i łączności.

Samo wnętrze  zrobiło na mnie wrażenie ubogiego. Nie chodzi nawet o stan zachowania, lecz raczej o miałkość wyposażenia i brak ekspozycji z prawdziwego zdarzenia. Słowem – kilka tabli, trochę starego i nie zawsze zgodnego z duchem epoki sprzętu. To zdecydowanie za mało. Najatrakcyjniejszy eksponat to stary radziecki motor k-750 w niemieckim malowaniu Afrika Korps…

Schron Kolejowy Stępina Cieszyna (11)

Odsłonięty fragment dawnego poziomu peronu w schronie, fot. P. Jaskólski

Największy plus, jaki muszę dać dla Stępiny, trafia do pana Maćka, który nas oprowadzał. Niesamowicie wkręcony pasjonat, który barwnie i  ciekawie opowiadał o historii miejsca. Najbardziej ciekawi mnie, czy uda się zrealizować ambitne plany zwiększenia atrakcyjności. Kawałek torów kolejowych na nasypie, stary poniemiecki czołg, odtworzenia gniazda OPL, a może nawet historyczny pociąg – to byłoby na prawdę coś. Trzymamy kciuki za powodzenie!

Czy warto zwiedzić Schron Kolejowy w Stępinie? Oczywiście, że tak!

Dojazd:

Schron kolejowy znajduje się na pograniczu wsi Stępina z wsią Cieszyna w województwie podkarpackim. Najlepszym sposobem dotarcia jest samochód – jadąc drogą 988 ze Strzyżowa do Jasła, skręcamy w prawo i po dwóch kilometrach z prawej strony widać schron kolejowy. Przed nim znajduje się spory bezpłatny parking.

Godziny otwarcia:

lipiec-sierpień:
środa – sobota: 11:00 – 18:00
niedziela: 10:00 – 18:00

maj, czerwiec, wrzesień:
sobota – niedziela: 11:00 – 18:00

październik:
niedziela: 11:00 – 17:00

W inne dni i godziny zwiedzanie dostępne po umówieniu telefonicznym.

Ceny biletów:

Bilet normalny – 5,- PLN
Bilet ulgowy – 2,- PLN (dla dzieci i młodzieży do lat 16)

Wstęp wolny – dzieci do lat 5

Przewodnik (dla grup powyżej 15 osób) – dopłata 1,- PLN od osoby

Adres:

Stępina
38-130 Frysztak

tel. +48 880 061 040
e-mail: tunelstepina@gmail.com

http://www.schronkolejowy.pl/

About Paweł Jaskólski

Archeolog, popularyzator nauki, autor licznych warsztatów, pokazów i zajęć edukacyjnych. Od 2009 roku współpracuje z Centrum Nauki Kopernik. Zafascynowany średniowiecznymi miastami, rzemiosłem i zamkami krzyżackimi, co zawdzięcza udziałowi w licznych ekspedycjach archeologicznych na Pomorzu Gdańskim.