Polska, Pelplin – Bazylika Katedralna i Muzeum Diecezjalne

Główne skojarzenia, jakie nasuwa kociewskie miasteczko Pelplin? To przede wszystkim cystersi i imponująca katedra, stanowiąca niegdyś część ich założenia klasztornego. Cystersi przybyli tutaj w 1274 roku z Meklemburgii i od tamtej pory zarówno miasto, jak i jego okolice prężnie się rozwijały w dziedzinach gospodarki i kultury, czego świadectwem są dziś światowej klasy zabytki architektury i malarstwa, które można podziwiać w Bazylice i Muzeum Diecezjalnym. Nie bez powodu jest to jedno wśród ważniejszych miejsc, które łączy Pomorski Szlak Cysterski.
Bazylika Katedralna Wniebowzięcia NMP, fot. P. Jaskólski

Bazylika Katedralna Wniebowzięcia NMP, fot. P. Jaskólski

O ośle i diable

Cystersi na Pomorzu Gdańskim osiedlali się już w 2. poł. XII w., a sprowadził ich (do Oliwy z Kołbacza) książę pomorski Sambor II. On również był inicjatorem założenia kolejnego opactwa. W 1263 r. biskup włocławski Wolimir konsekrował cmentarz klasztorny we wsi Pogódki, gdzie mieściła się tymczasowa siedziba cystersów. Dopiero jednak Mściwój II, po objęciu we władanie dzielnicy tczewskiej, nadał im ziemie pozwalające na rozwój nowego klasztoru między rzekami Wierzycą, Janką i Węgiermucą. Według legendy, miejsce pod budowę klasztoru wybrał osioł wypuszczony z Pogódek, który dotarłszy do Pelplina zaryczał i nie chciał ruszyć się dalej. Ówczesny opat, Werner, zauroczony doliną Wierzycy, postanowił tutaj osadzić swoich mnichów.

Jak się jednak okazuje, budowa monumentalnej świątyni rozeźliła diabła na tyle, że postanowił ją zniszczyć. Na całym Kociewiu szukał w tym celu odpowiedniego głazu, ale kiedy już go znalazł, zastał go świt, który – jak wiadomo – niweczy wszelkie diabelskie moce. Bies opadł sił, a kamień upadł do nurtu Wierzycy, tuż na północ od Pelplina, gdzie spoczywa do dziś.

Sambor i Mestwin w barokowym wydaniu, fot. P. Jaskólski

Sambor i Mściwój w barokowym wydaniu, fot. P. Jaskólski

Kronika Pelplińska donosi o jeszcze wielu przeciwnościach utrudniających budowę. Świątynię jednak ukończono dwa wieki później w 1557 r., m.in. dzięki zastosowaniu wprowadzonych przez cystersów nowoczesnych rozwiązań technicznych, takich jak wyciąg deptakowy, kołowroty czy równoważnie.

Powstały przy kościele klasztor stał się znaczącym dla Pomorza ośrodkiem piśmienniczym ze słynnym skryptorium i biblioteką. Opactwo było kilkakrotnie rabowane – w czasie najazdu husytów, wojny trzynastoletniej i potopu szwedzkiego, jednak mimo wszystko zachowało się w zasadzie w stanie niezmienionym po dziś dzień. Kres działalności cystersów położyła sekularyzacja zakonów w Prusach – w 1810 r. zakazano przyjmowania nowicjuszy, a w 1823 r. zakon uległ całkowitej kasacji. Dobra cysterskie zostały wówczas przekazane Diecezji Chełmińskiej. a Pelplin stał się jej stolicą (od 1992 r. jest to Diecezja Pelplińska), czego świadectwem jest katedra, czyli tron biskupi (a nie – wbrew obiegowej opinii – budynek kościoła, w którym tron się mieści).

Katedra, czyli tron biskupi, fot. P. Jaskólski

Katedra, czyli tron biskupi, fot. P. Jaskólski

Skarby gotyku i baroku

Zwiedzanie miasta zaczęliśmy oczywiście od Bazyliki. Można zwiedzać ją indywidualnie, nam jednak udało się dołączyć do grupy z przewodnikiem, który przyodziany w cysterski habit zdradza najciekawsze sekrety świątyni. Jak się od niego dowiedzieliśmy, Bazylika w Pelplinie wyróżnia się wśród innych gotyckich budowli w Polsce. Przede wszystkim, jest to drugi co do wielkości kościół ceglany w Polsce (po Bazylice Mariackiej w Gdańsku). Ponadto, tutejszy główny ołtarz, przedstawiający ukoronowanie Matki Bożej, uznawany jest za najwyższy ołtarz w tej części Europy (25,5 m).

Ołtarz główny, fot. P. Jaskólski

Ołtarz główny, fot. P. Jaskólski

Do największych skarbów Bazyliki w Pelplinie należą m.in.: najcenniejsze w Polsce gotyckie stalle (ławki) z połowy XV w. oraz 22 ołtarze boczne z manierystycznymi i barokowymi obrazami takich mistrzów jak Herman Han, Andrzej Stech czy Bartłomiej Strobel. Zachwyca również niezwykle kunsztowna dekoracja snycerska. Do najstarszych zachowanych elementów dekoracyjnych należy niewielki fragment polichromii ze świętym Krzysztofem, ale pozostałe malowidła ścienne to neogotyckie freski projektu Fryderyka Stummela z XIX w. Czymże jednak byłby kościół bez muzyki? Pelplin może poszczycić się fantastycznymi organami i to nie jednym, a dwoma kompletami. Są to barokowe organy boczne oraz największe na Pomorzu XIX-wieczne organy główne. Obu można posłuchać na specjalnie zamawianych prezentacjach (szczegóły tutaj) lub w trakcie organizowanego latem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej.

Prócz ołtarza głównego, zachwycają też ołtarze boczne, fot. W. Jaskólska

Prócz ołtarza głównego, zachwycają też ołtarze boczne, fot. W. Jaskólska

Gotyckie i barokowe stalle budzą podziw wyjątkową snycerką - tu: oryginalne przedstawienie Trójcy Świętej, fot. W. Jaskólska

Gotyckie i barokowe stalle budzą podziw wyjątkową snycerką – tu: oryginalne przedstawienie Trójcy Świętej, fot. W. Jaskólska

Organy z XIX i XVII w., fot. P. Jaskólski

Organy z XIX i XVII w., fot. P. Jaskólski

Samson w roli podpory barokowej ambony, fot. W. Jaskólska

Samson w roli podpory barokowej ambony, fot. W. Jaskólska

Do okazałej katedry przylega znaczniej mniejszy trójskrzydłowy budynek dawnego klasztoru z XIV w. z urokliwym wirydarzem i otaczającymi go gotyckimi krużgankami zdobionymi obrazami Andrzeja Stecha. Co ciekawe, prezentując na swych dziełach sceny biblijne, malarz wykorzystał w roli modeli m.in. króla Jana III Sobieskiego i jego żonę, słynną Marysieńkę… i to kilkakrotnie! Polecamy zabawę w odnajdywanie ich postaci.

Uważni znajdą w krużgankach m.in. Jana III Sobieskiego i jego Marysieńkę, fot. P. Jaskólski

Uważni znajdą w krużgankach m.in. Jana III Sobieskiego i jego Marysieńkę, fot. P. Jaskólski

Klasztorny wirydarz, fot. P. Jaskólski

Klasztorny wirydarz, fot. P. Jaskólski

Bodaj najbardziej wyjątkową atrakcję Bazyliki w Pelplinie stanowi jednak możliwość wcielenia się w średniowiecznego skrybę i spróbowania swoich sił w kaligrafii oraz iluminacji tekstów. Atrakcja ta dostępna jest tylko dla grup (szczegóły tutaj), ale z pewnością warto z niej skorzystać i zasiąść przy dębowym pulpicie z gęsim piórem w ręku.

Katedralne skryptorium - każdy może się wcielić w średniowiecznego mnicha, fot. P. Jaskólski

Katedralne skryptorium – każdy może się wcielić w średniowiecznego mnicha, fot. P. Jaskólski

Sakralne perełki

Drugi, nie mniej ważny przystanek w Pelplinie to Muzeum Diecezjalne – prawdziwa skarbnica dzieł sztuki gotyku i baroku, ale także współczesnych przedmiotów sakralnych, nie mniej cennych. Do najoryginalniejszych eksponatów należą prezentowane w Galerii sztuki średniowiecznej „Madonny szafkowe”. To rodzaj podróżnych rzeźb wiązanych z Zakonem Krzyżackim, który szczególnym kultem otaczał Najświętszą Marię Pannę. Warte uwagi są również elementy poliptyku z kościoła franciszkanów z Torunia.

Madonna szafkowa z Klonówki, ok. 1380 r., fot. P. Jaskólski

Madonna szafkowa z Klonówki, ok. 1380 r., fot. P. Jaskólski

Galeria sztuki średniowiecznej XV w., fot. P. Jaskólski

Galeria sztuki średniowiecznej XV w., fot. P. Jaskólski

Rzeźba gotycka - Chrystus, Madonna tronująca, Św. Katarzyna, Madonna z Dzieciątkiem, fot. P. Jaskólski

Rzeźba gotycka – Chrystus, Madonna tronująca, Św. Katarzyna, Madonna z Dzieciątkiem, fot. P. Jaskólski

Poliptyk franciszkański z Torunia, ok. 1390 r., fot. P. Jaskólski

Poliptyk franciszkański z Torunia, ok. 1390 r., fot. P. Jaskólski

Galeria sztuki nowożytnej, oprócz licznych przykładów malarstwa i rzeźby doby baroku, może poszczycić się prawdziwą perełką – jednym z 48 zachowanych do dziś egzemplarzy Biblii Gutenberga. Muzeum w Pelplinie posiada egzemplarz jedyny w Polsce. To wydanie dwutomowe wydrukowane na papierze i oprawione w oryginalną XV-wieczną oprawę autorstwa Henryka Costera z Lubeki. Niestety, z uwagi na kwestie konserwatorskie na wystawie zwykle prezentowana jest wierna kopia Biblii, a oryginał można oglądać tylko podczas wyjątkowych okazji.

Biblia Gutenberga, fot. P. Jaskólski

Biblia Gutenberga, fot. P. Jaskólski

Prasa Gutenberga, fot. P. Jaskólski

Prasa Gutenberga, fot. P. Jaskólski

Poza opisanymi powyżej atrakcjami oczy ucieszyć można także w muzealnym skarbcu, gdzie zgromadzono najcenniejsze wyroby złotnicze. Duże wrażenie robią również fantastycznie zachowane i umiejętnie konserwowane m.in. w miejscowej pracowni tkaniny sakralne – ornaty, dalmatyki i inne.

Zwiedzając Muzeum w Pelplinie latem 2015 roku mieliśmy dodatkowo okazję obejrzeć wystawę czasową „Ocalone przez BGK”. Zebrano na niej konserwatorskie reprinty i makiety bezcennych cymeliów polskiej i światowej kultury piśmienniczej, które Bank Gospodarstwa Krajowego przyjął w depozyt od Biblioteki Narodowej i Biblioteki Seminarium Duchownego w Pelplinie w obliczu zagrożenia wybuchem II wojny światowej. Wystawa daje możliwość prześledzenia prawdziwej odysei, jaką przebyły dzieła takie jak w/w Biblia Gutenberga, Kazania Świętokrzyskie, Psałterz Floriański czy autografy muzyczne Fryderyka Chopina, by powrócić do powojennej Polski.

Skarbiec, fot. P. Jaskólski

Skarbiec, fot. P. Jaskólski

Wystawa ornatów zachwyca przepięknymi haftami, fot. P. Jaskólski

Wystawa ornatów zachwyca przepięknymi haftami, fot. P. Jaskólski

"Ocalone przez BGK" - Koncert f-moll op. 21 F. Chopina, La Roman de la Rose z XIV w., czyli pierwowzór Śpiącej Królewny, Kronika Wincentego Kadłubka, fot. P. Jaskólski

„Ocalone przez BGK” – Koncert f-moll op. 21 F. Chopina, La Roman de la Rose z XIV w., czyli pierwowzór Śpiącej Królewny, Kronika Wincentego Kadłubka, fot. P. Jaskólski

Co więcej w Pelplinie?

Po odhaczeniu obu najważniejszych punktów na mapie Pelplina warto jeszcze przespacerować się bez pośpiechu po tym urokliwym kociewskim miasteczku. Po drodze koniecznie należy zwrócić uwagę na:

  • gotycki kościół Bożego Ciała (ok. 1417 r.) z bogatym barokowym i rokokowym wyposażeniem, otoczony starym cmentarzem, gdzie pochowano m.in. ostatniego pelplińskiego cystersa – ojca Leonarda,
  • klasycystyczny pałac biskupi (ok. 1837 r.) z przepięknym portykiem (niestety, nie można wejść do środka),
  • zespół kanonii, czyli mieszkań księży kanoników,
  • Górę Jana Pawła II, na której w 1999 r., z okazji wizyty Ojca Świętego, ustawiono 33-metrowy metalowy krzyż.

Pelplin najlepiej odwiedzić w trzeci weekend września, kiedy odbywa się tutaj Jarmark Cysterski. W ramach imprezy organizowane są inscenizacje historyczne, pokazy mody średniowiecznej i tańców dawnych, turnieje, występy zespołów muzyki dawnej.

Dawna karczma (Centrum Informacji Turystycznej), Kościół Bożego Ciała i Zespół Kanonii, fot. P. Jaskólski

Budynek bramny (Centrum Informacji Turystycznej), Kościół Bożego Ciała i Zespół Kanonii, fot. P. Jaskólski

Dojazd:

Do Pelplina można bez problemu dojechać samochodem – z autostrady A-1 należy zjechać na węźle „Pelplin”, natomiast z drogi nr 91 należy zjechać w miejscowości Rudno. Z Trójmiasta kursują tutaj pociągi regionalne w kierunku na Smętowo. Katedry nie sposób nie znaleźć – jest widoczna z daleka. Tuż przy niej znajduje się niewielki bezpłatny parking. Pod muzeum można bez problemu zaparkować przy ulicy.

Godziny otwarcia:

Bazylika Katedralna:

Kwiecień – Październik
Poniedziałek – Sobota: 9:00 – 17:00

Listopad – Marzec
Poniedziałek – Sobota: 9:00-16:00

Bazylika jest świątynią ciągle używaną, mogą więc następować pewne modyfikacje w dostępności zwiedzania, związane z odbywającymi się w katedrze nabożeństwami.

Muzeum Diecezjalne:
Wtorek – Sobota: 9:30 – 16:30
Niedziela – 11:30 – 16:30
Poniedziałek i święta kościelne – nieczynne

Ceny biletów:

Bazylika Katedralna
Bilet normalny – 8,- PLN
Bilet ulgowy – 6,- PLN (emeryci, renciści, grupy)
Bilet ulgowy – 4,- PLN (uczniowie, studenci)

Muzeum Diecezjalne
Bilet normalny – 8,- PLN
Bilet ulgowy – 6,- PLN (emeryci, renciści, grupy)
Bilet ulgowy – 4,- PLN (uczniowie, studenci)

Bilety łączone na dwa obiekty:
Bilet normalny – 12,- PLN
Bilet ulgowy – 9,- PLN (emeryci, renciści, grupy)
Bilet ulgowy – 6,- PLN (uczniowie, studenci)

Przewodnik:
Muzeum Diecezjalne – 45,- PLN (max 30 osób)
Bazylika Katedralna – 45,- PLN (max 60 osób)
Na dwa obiekty – 80,- PLN

Uwaga! Bilety do Katedry oraz bilety łączone można nabyć w Diecezjalnym Centrum Informacji Turystycznej. Bilety do samego Muzeum Diecezjalnego można nabyć tylko w kasie Muzeum.

Grupy mogą zarezerwować zwiedzanie z przewodnikiem (w języku polskim, angielskim, niemieckim lub innym – do uzgodnienia) on-line na stronie Diecezjalnego Centrum Informacji Turystycznej.

Adres:

Bazylika Katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Plac Mariacki 2
83-130 Pelplin

tel. 58 536 15 64
e-mail: ppelplin@diecezja-pelplin.pl

Muzeum Diecezjalne w Pelplinie
ul.Bpa Dominika 11
83-130 Pelplin

tel. +48 58 536 12 21, tel. +48 58 536 12 22
tel./fax +48 58 530 01 48
e-mail: muzeum@diecezja-pelplin.pl

http://muzeum.pelplin.diecezja.org/

Diecezjalne Centrum Informacji Turystycznej w Pelplinie
Plac Tumski 1
83-130 Pelplin

tel. +48 58 536 19 49
fax. +48 58 536 32 97
e-mail: info@pelplin.com

www.informacja.pelplin.com

About Wioleta Jaskólska

Absolwentka Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, założycielka SKN Hanza. Zainteresowana okresem wędrówek ludów i wczesnym średniowieczem, głównie w basenie Morza Bałtyckiego, a także zastosowaniem geodezji w archeologii. Inspektor ochrony zabytków, a w wolnych chwilach nałogowy "zwiedzacz"