Litwa, Troki – Muzeum Karaimów

Kim są Karaimi: Litwinami? Turkami? Żydami? A może potomkami dawnych Chazarów? Na pewno są fascynującą mniejszością. Ich historia na Litwie nierozerwalnie łączy się z Wielkim Księciem Witoldem. Zwiedzając jego siedzibę – Troki, natknęliśmy się na jedyne w swoim rodzaju Muzeum Karaimów.
Muzeum Karaimów (4)

Krymscy Karaimi w tradycyjnych strojach – zdjęcie z Muzeum Karaimów, fot. P. Jaskólski

Karaimi (czasem używa się jeszcze starszej formy – Karaimowie) są nietypową mniejszością: zarówno etniczną (lud pochodzenia tureckiego), jak i religijną. Podobnie jak Żydzi opierają się na Starym Testamencie, wierzą, że są w nim zawarte wszystkie prawdy, których każdy, indywidualnie powinien szukać. Odrzucają natomiast wszelkie interpretacje, komentarze do pisma i autorytaryzm duchownych. Karaimizm uznaje czterech Proroków: Mojżesza, Jezusa, Mahometa i Anana ben Dawida, za największego uznając Mojżesza.

Muzeum Karaimów (11)

Tradycyjne drewniane domy na ulicy Karaimskiej w Trokach, fot. P. Jaskólski

Na Litwę przybywają najprawdopodobniej w XIV wieku na zaproszenie Wielkiego Księcia Witolda. Tworzy on z Karaimów swoją przyboczną gwardię – pracują na zamku w Trokach, zasiedlają oddzielną dzielnicę, przez którą musi przejechać każdy zmierzający do siedziby księcia. Są grupą uprzywilejowaną: mają ziemie, zarządzają częścią miasta, mają własną administrację, swoją pieczęć. Właściwie Troki to dwa miasta – karaimskie i chrześcijańskie. Słynęli z wytwarzania broni, bezgranicznego oddania i męstwa.

Dziś Karaimi są bardzo nieliczni. W Polsce jest ich trochę ponad stu, na Litwie kilkuset, w całej Europie – ledwie ponad półtora tysiąca. Być może jedną z przyczyn tego stanu jest to, że przez długi czas dopuszczali małżeństwa tylko wśród „swoich”. Ale co to musiały być za imprezy! Wśród trockich Karaimów krąży powiedzenie: „Jesteśmy jedynym narodem na świecie, który w całości może się spotkać na jednym weselu!”.

Muzeum Karaimów (1)

Karaimska restauracja to okazja do spróbowania oryginalnego krupniku, fot. P. Jaskólski

Szukając Muzeum Karaimów, przechadzamy się po karaimskiej części Trok. Zaskakują drewniane tradycyjne domki. Większość ma tylko trzy okna skierowane w stronę drogi. Według tradycji pierwsze ma być dla Boga, drugie dla gospodarza, a trzecie dla gościa. Część z domków to obecnie restauracje, w których można spróbować oryginalnych karaimskich potraw, jak choćby kibinów – pieczone pierogi, nadziewane baranim mięsem. Wydaje się że Karaimi szczególnie lubią właśnie różnego rodzaju pierożki, baraninę, słodkie chałwy. Strzegą zazdrośnie tradycyjnych przepisów, zwłaszcza na „krupnik” – bardzo specyficzną ziołowo-miodową wódkę. Oryginalnej można spróbować tylko tutaj.

Muzeum Karaimów (9)

Kienesa w Trokach, fot. W. Jaskólska

Na ulicy Karaimskiej znajduje się również kienesa – karaimski dom modlitwy. Nie udało nam się zwiedzić jej wewnątrz – podobno wystrój jest bardzo skromny, a w centralnej części nawy głównej znajduje się echał – ozdobna szafa ołtarzowa służąca do przechowywania zwojów Tory. Z zewnątrz trocka kienesa wygląda bardzo malowniczo. Mansardowy dach zwieńczony czworoboczną wieżyczką, trzy okna wychodzące na ulicę, ogrodzony skwer wokoło. I pamiątkowa tablica poświadczająca budowę w XVIII wieku.

Muzeum Karaimów (12)

Kienesa w Czufut Kale, Krym – górne zdjęcie z XXI, a dolne z początku XX wieku, fot. W. Jaskólska

Jest to jedna z pięciu czynnych kienes w Europie. Pozostałe znajdują się w Wilnie, Stambule i dwie w Eupatorii na Krymie. Oglądając kolekcję zdjęć na wystawie muzealnej, przypomnieliśmy sobie, że kilka lat temu odwiedzaliśmy nieczynną dziś kienesę w  Czufut Kale – skalnym mieście na Krymie. Po porównaniu zdjęć – właściwie przez jakieś 100 lat nic się ona nie zmieniła.

Muzeum Karaimów (2)

Budynek Muzeum Karaimów, fot. P. Jaskólski

Samo Muzeum Karaimów mieści się w niepozornym domu tuż za kienesą. W środku zwiedziliśmy kilka sal, w których znajduje się sporo pamiątek trockich karaimów. Zdjęcia rodzinne, listy, biżuteria, naczynia. Sporo jest zabytków poświęconych czasom II Rzeczypospolitej, gdy Karaimi wydawali liczne publikacje w języku polskim i karaimskim. Mieli spory wpływ na życie polityczne społeczeństwa, czego ukoronowaniem jest ustawa o stosunku państwa do Karaimskiego Związku Religijnego w RP. Która – swoją drogą – działa do dziś. Najbardziej podobały nam się jednak odtworzone tradycyjne stroje karaimów oraz rekonstrukcje wnętrz.

Muzeum Karaimów (5)

Gabloty ze zbiorami Muzeum Karaimów, fot. P. Jaskólski

Muzeum Karaimów (6)

Ozdobna sprzączka pasa z XIX wieku, fot. P. Jaskólski

Muzeum Karaimów (8)

Orientalne zbiory prezentowane w głównej sali, fot. P. Jaskólski

Nie wyobrażamy sobie, żeby po zwiedzeniu zamku na jeziorze Gelvenie, nie ulec urokowi karaimskiej części Trok, nie przespacerować się między malowniczymi drewnianymi domkami, nie zajść do karaimskiej restauracji, a w końcu nie napić się karaimskiego krupniku. A samo muzeum jest naprawdę wartościową częścią takiej wycieczki. Sporo informacji, do tego przystępnie zaprezentowanych. I bardzo sympatyczna pani, od której można dowiedzieć się więcej i to po polsku.

Muzeum Karaimów (10)

U karaimów zachwyca bogactwo ozdób, strojów, przedmiotów, fot. P. Jaskólski

Dojazd:

  • Samochodem – zdecydowanie najłatwiejszy sposób. Miasteczko Troki położone jest niecałe 30 kilometrów na zachód od Wilna, przy drodze krajowej A16. Bezpłatne parkingi – im bliżej zamku, tym trudniejsze do dostania.
  • Autobusy z Wilna kursują około 50 razy dziennie, mniej więcej co 10-20 minut  (w weekendy około 40 razy). Odjazdy z Dworca autobusowego (ul. Sodų 22) ze stanowisk Nr 6, 7, 8, 28 i 29. Więcej informacji na stronie: www.autobusustotis.lt
  • Pociągi z Wilna odjeżdżają z dworca kolejowego (ul. Geležinkelio 16). Jeździ około 10 pociągów na dobę. Informacje na stronie: www.litrail.lt

Godziny otwarcia:

Poniedziałek – wtorek: nieczynne
Środa – Niedziela: 10:00-18:00

Ceny biletów:

Bilet normalny: 2,- €
Bilet ulgowy: 1,- € (dzieci, studenci i seniorzy)

Adres:

Karaimų etnografinė paroda
Karaimska wystawa etnograficzna

Karaimų Str. 22
LT-21104, Trakai

Tel. +370 528 53946

e-mail: info@trakaimuziejus.lt

www.trakaimuziejus.lt

About Paweł Jaskólski

Archeolog, popularyzator nauki, autor licznych warsztatów, pokazów i zajęć edukacyjnych. Od 2009 roku współpracuje z Centrum Nauki Kopernik. Zafascynowany średniowiecznymi miastami, rzemiosłem i zamkami krzyżackimi, co zawdzięcza udziałowi w licznych ekspedycjach archeologicznych na Pomorzu Gdańskim.