Polska, Pniewo – Międzyrzecki Rejon Umocniony

Międzyrzecki Rejon Umocniony (w skrócie MRU) to potężny i rozległy system fortyfikacji. Właściwie, pierwotnie nazywał się Festungsfront Oder-Warthe Bogen (Umocniony Łuk Odry i Warty) i został stworzony przez Niemców dla umocnienia przedwojennej granicy polsko-niemieckiej. Całość MRU ciągnie się przez ponad 100 km, a jego najważniejszym i centralnym elementem jest system podziemnych tuneli w rejonie Międzyrzecza.
Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (4)

Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy w Pniewie, fot. P. Jaskólski

Niemcy jeszcze w końcu lat dwudziestych XX wieku rozpoczęli pracę nad ufortyfikowaniem swojej wschodniej granicy. Przewidywali, że główne walki w ewentualnej przyszłej wojnie będą się toczyły na froncie zachodnim. Musieli się więc zabezpieczyć przed Polską, która była wtedy sojusznikiem Francji. Jako że budowa wszelkich nowych fortyfikacji byłaby wbrew traktatowi wersalskiemu, wszystkie działania prowadzili w pełnej konspiracji. A to przy okazji remontu starych pruskich fortów „przypadkiem” dobudowali coś więcej. A to regulując cieki wodne stworzyli potencjalne zapory wodne. A to po inspekcji, po której alianci kazali im zniszczyć odkryty nowy bunkier, zbudowali dla inspektorów kilka kilometrów obok sztuczne ruiny. Wszystkie prace prowadziły oczywiście „prywatne firmy”.

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (2)

Na terenie Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego jest wręcz nakaz fotografowania, fot. P. Jaskólski

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (3)

Wystawa starego sprzętu wojskowego, fot. P. Jaskólski

W latach trzydziestych budowa niemieckich fortyfikacji ruszyła już pełną parą. W rejonie Wysokiej rozpoczęto szeroko zakrojone prace nad umocnieniem odcinka najbardziej pozbawionego naturalnych przeszkód terenowych. Zaplanowano cały system potężnych bunkrów (tzw. Panzerwerk). Ich stropy sięgały 3,5 metra grubości żelbetonu. Wyposażone miały być w miotacze ognia, granatniki maszynowe, karabiny maszynowe, broń przeciwpancerną i artylerię. Dodatkowymi zabezpieczeniami były linie tzw. zębów smoka, wałów i fos przeciwczołgowych, a także zieleń maskująca. Duża część bunkrów miała być połączona systemem podziemnych tuneli. Gdyby Niemcy ukończyli plany, Międzyrzecki Rejon Umocniony byłby najnowocześniejszą i najpotężniejszą linią fortyfikacji na świecie.

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (1)

Widok na Muzeum, oraz „zęby smoka”, fot. B. Zdziech

W przededniu wojny budowa MRU została wstrzymana. Stało się to w wyniku rozkazu Adolfa Hitlera. Miał być on niezadowolony z postępu prac, gdyż mimo zainwestowania ogromnych środków, nie było widać końca inwestycji. Poza tym Niemcy zmienili plany wojenne. Fortyfikacje, bunkry i stały front ustąpiły doktrynie blitzkriegu. Ostatecznie do wybuchu II wojny światowej zrealizowano około 30% pierwotnych założeń. Podczas wojny tunele MRU były wykorzystywane jako podziemna fabryka – firma Daimler-Benz produkowała i naprawiała tu silniki samolotowe.

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (8)

Wystawa Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy w Pniewie, fot. P. Jaskólski

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (6)

Styropianowa makieta Panzerwerku, fot. P. Jaskólski

Prawdziwy sprawdzian bojowy dla MRU nastąpił w styczniu 1945 roku. Sprawdzian niezaliczony – walki trwały raptem trzy dni. Dlaczego tak krótko? Nieliczne załogi, żołnierze nieprzygotowani i nieodpowiednio wyposażeni (bez chociażby dostatecznej obrony przeciwpancernej), ogólna dezorientacja i chaos…

1-Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo bunkier (1)

Panzerwerk 717, fot. P. Jaskólski

2-Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo bunkier (2)

Panzerwerk 717, fot. P. Jaskólski

Dziś Międzyrzecki Rejon Umocniony znajduje się w granicach Polski. Jest to największa atrakcja turystyczna Ziemi Lubuskiej i zarazem jeden z najciekawszych obiektów po-militarnych dostępny do zwiedzania. Oprócz tego, w tunelach MRU znajduje się rezerwat nietoperzy. Przeprowadzane są też akcje ich liczenia – co roku zimuje tu ich ponad 30 tysięcy.

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (5)

Pomieszczenia w środku Panzerwerka 717, fot. B. Zdziech

Zwiedzać Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy można tylko w grupach z przewodnikiem. Są stałe godziny dłuższych i krótszych tras, ale mając zorganizowaną grupę można umówić się też na niestandardowe godziny. Wybieramy trasę i zaczynamy zwiedzanie.

Pierwsze wrażenie trochę psuje to, że kasa mieści się w innym budynku niż wystawa, choć rekompensuje to bardzo dobrze zaopatrzony sklepik muzealny (książki merytoryczne, pocztówki, ryciny, rekonstrukcje broni…) oraz plenerowa ekspozycja militariów.  Wystawa stała znajduje się nieopodal, w drewnianym baraku. Wewnątrz typowe gabloty, militaria, zdjęcia, ryciny. Ciekawostką jest że większość zabytków została pozyskana z pobliskich tuneli i bunkrów. Bez komentarza przewodnika to jednak trochę nuda. Prezentuje on tło historyczne MRU, opowiada o kilku wybranych zabytkach, odpowiada na dodatkowe pytania i zabiera grupę na dalsze zwiedzanie.

3-Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo bunkier (3)

Podziemne koszary, tunele i pomieszczenia Panzerwerk 717, fot. P. Jaskólski

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (9)

Panzerwerk 716, fot. P. Jaskólski

Gwoździem programu jest znajdujący się nieopodal panzerwerk 717. Jest to jedyny niemiecki obiekt bojowy, który zachował się w 100% do czasów współczesnych. Z zewnątrz najatrakcyjniejsze są stalowe kopuły (jedne z nielicznych zachowanych). Wewnątrz panzerwerka znajdują się pomieszczenia bojowe. Są w nich rozstawione zabytki, manekiny żołnierzy oraz umieszczone grafiki z rekonstrukcjami oryginalnego wyglądu pomieszczeń. Wszystko jest utrzymane w klimacie i systematycznie wzbogacane o nowe eksponaty.

Następny punkt wycieczki to grupowe zejście 30 metrów pod ziemię. To tam umieszczone były koszary i pomieszczenia ważne dla długotrwałej obrony (m.in. elektrownia i skład amunicji). Podziemia panzerwerka 717 łączą się tunelami z główną linią ruchu oraz z innymi bunkrami. Całość to ponad 30 kilometrów tuneli. W większości z nich są nadal ślady okablowania i torów kolejki wąskotorowej.

Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy Pniewo (7)

Zęby smoka, fot. P. Jaskólski

Na koniec kilka rad dla zwiedzających:

  • W podziemnych tunelach jest stała temperatura około 10 stopni. Warto zabrać ciut cieplejszą odzież.
  • Większość tuneli jest oświetlona, ale warto mieć ze sobą dobrą latarkę. Obowiązkowo, jeśli ktoś zdecyduje się na niestandardową trasę zwiedzania.
  • Warto ocenić swoje możliwości fizyczne zanim zdecydujemy się na zwiedzanie – to w końcu podziemia, kilkaset schodów do pokonania i parę godzin chodzenia.

Schemat podziemi odcinka centralnego MRU (wikipedia.pl)

Dojazd:

Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy i podziemna trasa turystyczna Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego znajduje się w miejscowości Pniewo. Najłatwiej dojechać tu samochodem – MRU znajduje się niedaleko skrzyżowania Autostrady A2 i drogi ekspresowej S3. Najlepiej kierować się na miejscowość Kaława. Niestety mimo oznaczeń nie jest to intuicyjny zjazd. Warto zwracać uwagę na liczne brązowe tablice kierujące do celu. Koło muzeum znajduje się duży, bezpłatny parking.

Godziny otwarcia:

16 kwietnia – 30 czerwca; 1 września – 15 października
poniedziałek – piątek
11:00 i 14:00 – trasa do wyboru (decyduje pierwszy turysta)
sobota – niedziela
trasa krótka – 12:30, 15:30
trasa długa – 11:00, 14:00
trasa niemieckojęzyczna – 12:15 (decyduje pierwszy turysta)

Majówka i Boże Ciało
trasa krótka – 10:30, 11:30, 12:30, 13:30, 14:30, 16:00
trasa długa – 11:00, 12:00, 13:00, 14:00, 15:00

1 lipca – 31 sierpnia
codziennie
trasa krótka – 10:00, 12:00, 14:00, 16:00, 17:00
trasa długa – 11:00, 13:00, 15:00

sobota – niedziela
trasa niemieckojęzyczna – 12:15 (decyduje pierwszy turysta)

16 października – 15 kwietnia
poniedziałek – piątek
11:00 i 14:00 – trasa do wyboru (decyduje pierwszy turysta)
sobota – niedziela
trasa krótka – 12:30
trasa długa – 11:00, 14:00
trasa niemieckojęzyczna – 12:15 (decyduje pierwszy turysta)

Istnieje możliwość zwiedzania poza tymi godzinami (nie później niż do 15:30) jeśli zbierze się grupa min. 10 osobowa i będzie wolny przewodnik. Jeśli nie ma 10 osób obowiązuje dodatkowa opłata przewodnicka – trasa krótka – 40,- PLN, trasa długa – 50,- PLN

Grupy zorganizowane (powyżej 20 osób) zobowiązane są do rezerwacji telefonicznej z co najmniej dwudniowym wyprzedzeniem.

Ceny biletów:

Panzerwerk 717 (około 1 h)
Bilet normalny – 16,- PLN
Bilet ulgowy – 14,- PLN

Trasa krótka (do 1,5 h)
Bilet normalny – 19,- PLN
Bilet ulgowy – 17,- PLN

Trasa długa (do 2,5 h)
Bilet normalny – 23,- PLN
Bilet ulgowy – 20,- PLN

Dodatkowa opłata za przewodnika obcojęzycznego (angielski, niemiecki, rosyjski)
Trasa krótka – 75,- PLN
Trasa długa – 85,- PLN

Bezpłatne wejście dla dzieci poniżej 6 roku życia

Trasa ekstra (15 IV – 1 IX) – obowiązkowa rezerwacja telefoniczna +48 95 741 99 99
Trasa średnia (do 4 h) – 35,- PLN za osobę + 234,- PLN opłata przewodnicka na grupę
Trasa pośrednia (do 6 h) – 40,- PLN za osobę + 292,- PLN opłata przewodnicka na grupę
Trasa długa (do 8 h) – 45,- PLN za osobę + 351,- PLN opłata przewodnicka na grupę

Oferta dla szkół (grupy powyżej 20 osób)
Trasa krótka – 14,- PLN + darmowe wejście dla kierowcy i jednego opiekuna na każde 10 osób
Trasa długa – 18,- PLN + darmowe wejście dla kierowcy i jednego opiekuna na każde 10 osób

Oferta dla grup wycieczkowych (grupy powyżej 20 osób)
Trasa krótka – 16,- PLN + darmowe wejście dla kierowcy i jednego opiekuna na każde 10 osób
Trasa długa – 19,- PLN + darmowe wejście dla kierowcy i jednego opiekuna na każde 10 osób

Adres:
Międzyrzecki Rejon Umocniony Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy
Pniewo 1
66-300 Międzyrzecz

tel. +48 95 741 99 99
e-mail: biuro@bunkry.pl

www.bunkry.pl

About Paweł Jaskólski

Archeolog, popularyzator nauki, autor licznych warsztatów, pokazów i zajęć edukacyjnych. Od 2009 roku współpracuje z Centrum Nauki Kopernik. Zafascynowany średniowiecznymi miastami, rzemiosłem i zamkami krzyżackimi, co zawdzięcza udziałowi w licznych ekspedycjach archeologicznych na Pomorzu Gdańskim.